Nieuw interfederaal actieplan tegen racisme | « Wie onze welvaart wil beschermen, moet racisme aanpakken »
Brussel, 14 september 2026 – Precies 25 jaar nadat ze zich daartoe op de conferentie van Durban hadden verbonden, kondigden de federale regering en de verschillende deelstaten op 7 september eindelijk het allereerste interfederale actieplan tegen racisme aan. Of iets preciezer: een interfederaal kader dat nog verder aangevuld moet worden. Het is nog te vroeg om te bepalen of dit echt een verschil zal maken op het terrein. Voorlopig straalt het actieplan weinig ambitie uit.
De Coalition NAPAR, die meer dan 65 Belgische middenveldorganisaties verenigt, werd in 2018 opgericht om beleidsmakers aan te sporen ambitieuze, samenhangende en duurzame maatregelen tegen racisme te ontwikkelen. Samen met Unia en de internationale instanties hebben we ertoe bijgedragen dat het nationaal actieplan op de politieke agenda terechtkwam.
Een plan dat het gebrek aan politiek draagvlak weerspiegelt
Het feit dat we 25 jaar hebben moeten wachten op een actieplan en dat dit plan weinig ambitie uitstraalt, illustreert hoe beperkt de politieke consensus rond de aanpak van racisme nog steeds is. Tot nu toe bestaat het plan slechts uit vier voorzichtige transversale maatregelen die alle regeringen zullen uitvoeren, en een beperkte Vlaamse bijdrage.
De vier transversale maatregelen – een betere datacollectie, meer duidelijkheid over waar men racisme kan melden en over de financieringsmogelijkheden voor het middenveld, en een centralisatie van de wetgeving – zijn eerder voorbereidende stappen dan echte acties tegen racisme. Ze kunnen in theorie een betere aanpak mogelijk maken, maar als de data niet gebruikt worden, meldingen tot niets leiden of de beschikbare budgetten onvoldoende zijn, zal er op het terrein weinig veranderen.
De Vlaamse bijdrage bestaat dan weer grotendeels uit bestaand beleid. Er staan wel enkele interessante acties in, zoals praktijktesten op de arbeidsmarkt en omstaanderstrainingen. Maar dat blijft onvoldoende om racisme daadwerkelijk terug te dringen. Het feit dat praktijktesten niet tot sancties mogen leiden en “niet culpabiliserend” mogen zijn, is daar een goed voorbeeld van.
Wat zou het geven voor de verkeersveiligheid als we na een snelheidsovertreding gewoon een brief zouden krijgen met de boodschap dat we te snel gereden hebben, zonder boete, noch deze keer, noch de volgende?
Racisme aanpakken: een kwestie van gezond verstand
Als we een nuchtere, pragmatische analyse maken van de gevolgen van racisme voor de samenleving, is dat gebrek aan ambitie moeilijk te verantwoorden. Vanuit moreel perspectief is racisme al ernstig genoeg om er de nodige prioriteit aan te geven. Maar ook los van morele overwegingen zijn er meer dan voldoende redenen om racisme aan te pakken.
Hoe kunnen we immers een tewerkstellingsgraad van 80% bereiken als net een deel van de bevolking met een lage tewerkstellingsgraad tijdens het solliciteren of op de werkvloer met racisme geconfronteerd blijft worden? Hoe kunnen we de druk op de sociale zekerheid verminderen als racisme tegelijkertijd de gezondheid blijft schaden van mensen die ermee geconfronteerd worden?
Ook voor het personeelstekort in verschillende sectoren – het onderwijs, het gevangeniswezen, de zorg – is het terugdringen van racisme een deel van de oplossing. Veel mensen getuigen dat het niet evident is om er als minderheid te werken wanneer de heersende norm weinig rekening houdt met diversiteit of wanneer men geconfronteerd wordt met microagressies, racistische grappen of ernstigere vormen van racisme.
Tegen die achtergrond is racisme terugdringen ook een kwestie van goed bestuur en algemeen belang. Maatregelen tegen racisme zijn noodzakelijk om verschillende belangrijke beleidsdoelstellingen te realiseren.
Elf voorstellen die het verschil kunnen maken
Daarvoor moeten de maatregelen wel goed op elkaar worden afgestemd en de nodige ambitie uitstralen. Voor de Coalition NAPAR kunnen de huidige Vlaamse bijdrage en de vier transversale maatregelen daarom niet de maatstaf zijn waarop de andere regeringen hun bijdrage baseren. Er is meer doortastendheid nodig.
Aan concrete voorstellen vanuit het middenveld is er geen gebrek. Naar aanleiding van de lancering van het interfederale actieplan bundelden we op onze website, naast analyses van de vorige regionale, gewestelijke en federale actieplannen en van het huidige plan, 11 essentiële maatregelen die de mechanismen aanpakken die racisme in stand houden. Die prioriteiten maken deel uit van een memorandum dat we al verschillende jaren onder de aandacht van beleidsmakers brengen. Tot nu toe zijn er maar weinig van overgenomen door de verschillende Belgische regeringen.
Naast praktijktesten zonder klachten af te wachten en met sanctiemogelijkheden, nodigen we overheden onder meer uit om etnisch profileren aan te pakken, het onderwijs te stimuleren om preventieplannen tegen racisme uit te werken en het zorgpersoneel te vormen over de impact van racisme op de mentale en fysieke gezondheid. Ook rond artificiële intelligentie en de toegang tot het stemrecht voor inwoners die niet over de Belgische nationaliteit beschikken, zijn beleidsmaatregelen nodig.
Zonder dergelijke maatregelen dreigt het actieplan in het beste geval slechts een marginale en symbolische impact te hebben en in het slechtste geval de strijd tegen racisme af te remmen. Sensibilisering, onderzoek en symbolische maatregelen kunnen immers de indruk wekken dat er concreet wordt opgetreden, terwijl de mechanismen die racisme in stand houden onveranderd blijven.
Van symbool naar actie
Na 25 jaar wachten heeft België geen behoefte aan een plan dat vooral uit goede bedoelingen bestaat, noch aan een plan dat voornamelijk dient om internationale verplichtingen na te komen. België heeft een plan nodig dat reële en meetbare effecten heeft.
Dat vergt concrete acties, budgetten, duidelijke indicatoren en vooral een strikte opvolging van de uitvoering.
We moeten vermijden dat de fouten van de vorige legislatuur worden herhaald. De verschillende actieplannen tegen racisme die door de deelstaten werden gelanceerd, zijn toen slechts gedeeltelijk uitgevoerd, zonder duidelijke evaluatie van hun impact op het terrein.
Net daarom is het gebrek aan ambitie van het huidige plan zorgwekkend: niets garandeert dat de enkele interessante maatregelen die het bevat ook daadwerkelijk zullen worden uitgevoerd. Toch herinnert de recente actualiteit ons er voortdurend aan dat er in de strijd tegen racisme geen plaats is voor halve maatregelen.
België moet nu de stap zetten van intenties naar daden. Alleen een ambitieus plan, met voldoende middelen, kan racisme duurzaam terugdringen.
