In 2020 kwamen de regeringen van de verschillende Belgische deelstaten overeen om het actieplan tegen racisme uit te werken waartoe België zich al in 2001 had verbonden. Talrijke werkgroepen brachten administraties en middenveld samen rond onder meer werk, wonen, slachtofferhulp en onderwijs.

Het interfederale plan kwam uiteindelijk niet in die vorm tot stand. Tussen 2022 en 2023 lanceerden verschillende regeringen daarom eigen actieplannen of reeksen maatregelen. Deze pagina analyseert die beleidscyclus, die hoofdzakelijk liep over de periode 2022–2026, en bundelt de lessen die daaruit voor de toekomst kunnen worden getrokken.

Actieplannen tegen racisme 2022–2026: analyses en lessen

De federale regering, de Federatie Wallonië-Brussel, het Waals Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ontwikkelden vervolgens eigen plannen of maatregelen. Ze verschillen sterk in methodologie, concretisering, opvolging en ambitie. We bekijken ze hier als een beleidscyclus 2022–2026: wat werkte, wat ontbrak en wat toekomstige antiracismeplannen beter moeten doen.

De continuïteit van maatregelen over legislaturen heen verzekeren

De ervaring van 2022–2026 toont hoe belangrijk het is dat een actieplan een regeringswissel kan overleven. Verschillende maatregelen moesten worden voortgezet nadat de regering die ze lanceerde was veranderd. Drie hefbomen zijn bijzonder belangrijk om die continuïteit te verzekeren:

• Decreten/wetten/ordonnanties ter uitvoering van de maatregelen voorzien.
• De maatregelen lanceren tegen het einde van de legislatuur
• De continuïteit van het antiracismebeleid opnemen in partijprogramma’s en regeerakkoorden, zodat een regeringswissel de opvolging niet automatisch opnieuw van nul laat beginnen.

Een sterk verschillende methodologie in de actieplannen 2022–2026

Qua methodologie gaat het Brussels actieplan het verst: het specificeert het budget voor vele maatregelen, evenals de timing voor de uitvoering, de succesindicatoren, wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en de partners die erbij betrokken moeten worden. Dit maakt het mogelijk om de uitvoering van het plan van nabij op te volgen en de acties te evalueren.

De federale regering, de Federatie Wallonië-Brussel en het Waals Gewest schieten op dit vlak nog tekort – alleen de betrokken ministers worden vermeld.

Een mogelijke stap voorwaarts: verschillende “antiracismeraden”

De bijdragen van de gefedereerde entiteiten voorzien in de oprichting van “antiracismeraden”, die adviezen zullen uitbrengen over alle kwesties die verband houden met racisme. Wij verwelkomen dit initiatief, maar hebben enkele bedenkingen.

De Coalition NAPAR volgt de implementatie van deze raden op de voet. Ze kunnen bijdragen aan ambitieuzere en effectievere maatregelen tegen racisme.

De samenstelling, werkwijze, het mandaat en het in aanmerking nemen van adviezen zullen doorslaggevend zijn.

Naast deze adviesraden vragen we de oprichting van een overkoepelend monitoringscomité dat toeziet op de uitvoering en impactvoller maken van het interfederale actieplan / de bestaande bijdragen in hun geheel. Dit overkoepelend monitoringscomité heeft als voordeel de uitwisseling van goeie praktijken tussen de regio’s, gewesten en federale overheid te stimuleren.

Lees ons gezamenlijke standpunt over de adviesraden.

Intersectionaliteit die moeilijk hardgemaakt wordt

Hoewel in alle bijdragen intersectionaliteit als een belangrijk principe wordt genoemd, is het niet duidelijk hoe dit in de praktijk zal worden gebracht. Het zou interessant zijn om dit concept op te nemen in de succesindicatoren van de acties, om de aandacht te trekken van de instanties die ze zullen uitvoeren.

Twee blinde vlekken: de strijd tegen islamofobie en racisme tegen migranten.

De plannen van de Federatie Wallonië-Brussel en het Brussels en Waals Gewest focussen op “zogenaamde raciale” criteria.

Hoewel dit op het eerste gezicht logisch lijkt voor een antiracismeplan, houdt dit geen rekening met het feit dat bepaalde vormen van racisme op het kruispunt liggen van zogenaamde raciale criteria en religieuze overtuiging: moslims worden als moslims gezien – en gediscrimineerd – op basis van hun etnisch-culturele identiteitskenmerken (naam, nationaliteit, kleding, enz.).

Een belangrijke maatregel die in dit verband ontbreekt, is de toestemming voor ambtenaren, leraren en leerlingen om levensbeschouwelijke symbolen te dragen.

Er lijkt ook geen rekening te worden gehouden met het specifieke racisme dat migranten meemaken. We denken bijvoorbeeld aan hun criminalisering – in taalgebruik en in wetgeving: onder meer de dubbele bestraffing voor sommige migranten na een misdrijf, in de vorm van de straf + een intrekking van hun nationaliteit of een uitwijzing naar het zogenaamde ‘land van herkomst’, terwijl anderen enkel een straf krijgen voor het misdrijf zelf.

Complementariteit van de bijdragen

De Federatie Wallonië-Brussel (FWB), het Brussels Gewest (BHG) en het Waals Gewest (WG) hebben duidelijk afgestemd over de inhoud van hun respectieve bijdragen.

Meer lezen

Naast de antiracismeraden noteren we (onder andere) volgende gezamenlijke acties:

• Het bevorderen van de intersectionele en transversale benadering in EVRAS (opvoeding over de relationele, emotionele en seksuele beleving) (WG en BHG).
• Antidiscriminatietesten op de huur- en arbeidsmarkt (WG en BHG)
• Het bevorderen van inclusieve publieke communicatie (WG, FWB en BHG).
• Meer bekendheid geven aan de meldpunten (WG, FWB en BHG).

Analyse van de actieplannen en maatregelen 2022–2026